Hrafnkell Sigurðsson hittir Freud

- heima og heiman eða hús og híbýli

MAÍ 2004

Mig dreymdi í nótt að ég var í gömlu íbúð afa og ömmu í Vogahverfinu. Þar hafði safnast saman nokkur mannfjöldi og eins og vanalega þegar mig dreymir húsnæði sem ég hef búið í birtist íbúðin mér í allt annarri mynd en hún átti að sér. Þó herbergjaskipan væri svipuð voru hlutföllin alröng og eldhúsið teygði sig einhver óskup út í garðinn. Inngangurinn var þó sá sami. Nóttina þar á undan dreymdi mig að ég bjó í húsi sem var svolítið laust á grunninum og hafði tilhneygingu til að renna til í vindhviðum. Líklega vegna þess að þetta er byggt á mýri, sagði einhver í draumnum við mig. Mér fannst þetta alls ekki svo óþægilegt og sætti mig við orðinn hlut, fyrir öllu að eiga þak yfir höfuðið. Og þetta eru ekki einu (freudísku) draumarnir sem ég á um hús og húsnæði: mig dreymir oft að ég sé stödd í nýrri íbúð sem ég hef tekið á leigu, yfirleitt erlendis, og þegar gestir koma og fara að gera athugasemdir við hvað þetta sé nú lítið, þá segi ég: hvað, það er nóg pláss hér og opna alveg nýtt og fremur stórt herbergi, sem ég hafði alls ekki áður vitað af. Í enn öðrum draumum stend ég við stóra glugga í stóru fremur auðu einbýlishúsi og finnst að allir sjái inn, í gegnum þunnar gardínur. Áður en varir hefur safnast saman dálítill hópur fólks fyrir utan gluggana. Ég rifja upp útgönguleiðir í hasti. Það eru engar.

Kannski var það eftir einn af þessum húsadraumum mínum sem ég fór og skoðaði ljósmyndir Hrafnkells Sigurðssonar af nýbyggingum. Allavega höfðuðu þær sterkt til mín í sinni tæru formfegurð og fullkomnum einmanaleik. Grípa þessar myndir ekki einmitt á skemmtilegan hátt inn í kenningar Freuds um heimilið og hið óheimilislega? Skoðum þetta nánar. (Eftir að hafa séð sýninguna og farið að pæla frekar í þessari freudísku tengingu dreymdi mig enn einn húsadrauminn: ég var á einum af mínum fjölmörgu gömlu heimaslóðum í einbýlishúsahverfi í Breiðholtinu og sá öll húsin í ljósi mynda Hrafnkels: sem form, auða kassa, engar gardínur í gluggum, bara steinveggi og rúður.)

Freud

Þegar ég var nýflutt á núverandi heimili mitt fór ég að rifja upp margvíslegar merkingu húsa og hlutverk þeirra í bíómyndum. Mér til þónokkrar hrellingar (ánægjuhrollur niður bakið) reyndust flestar húsamyndir sem ég mundi eftir vera hrollvekjur um draugahús þarsem nýir eigendur og ábúendur ýmist andast (og bætast í draugaflóruna) eða neyðast til að flýja með hárbeitta búrhnífana fljúgandi á eftir sér. Hver man ekki eftir Poltergeist myndunum þarsem húsið hreinlega hrundi rétt í því að fjölskyldan brunaði burt á ílanga ameríska tekkbílnum sínum. Gott ef gatan féll ekki saman líka. Hús hafa ekki bara karakter, þau hafa margvíslega merkingu. Húsið er tákn fjölskyldunnar og í Texas Chainsaw Massacre er skemmtilega snúið uppá þessa fjölskylda=hús myndhverfingu, þarsem mannætufamílían býr í þessari líka huggulegu borgaralegu villu, með svölum og allt. En húsið er ekki bara tákn um fjölskyldu, það er líka tákn einstaklingsins. Ef þig dreymir hús, þá er þig að dreyma sjálfa þig. Þú ert húsið þitt, og persónuleika þinn má lesa í gegnum hvernig þig dreymir það. Í kjallaranum er hið bælda, að sjálfsögðu, og stundum líka á háaloftinu. Draugagangur í húsum er þannig ákaflega táknrænn fyrir allskonar innri óreiðu og umstang.

Fyrir sálgreinandan Sigmund Freud var heimilið beinlínis staður hins óhugnanlega, en í grein um ókennileikann frá 1919, “Das Unheimliche” (á ensku “The Uncanny”), rekur hann sig í gegnum orðabókaskilgreiningar á orðunum “heim” og “unheimlich” (heimili og ókennileiki, óhugnaður) og fellir að lokum saman hið ókennilega eða óheimilislega við hið huggulega eða heimilislega. Hann bendir á að þrátt fyrir að þessi orð virðist í fyrstu andstæður séu þau í raun hliðstæður; á þeim forsendum að heimilið er einkasvæði, lokað og afmarkað, og sem slíkt uppspretta leyndarmála sem ber að vernda innan lokaðra veggja heimilisins. Þannig tekur heimilið á sig ógnvænlega mynd og verður í raun óheimilislegt: ókennilegt. Ekki nóg með það (Freud lætur nú ekki staðar numið hér) heldur vísar húsið okkar, hið heimilislega - nú óhugnanlegt - beinlínis í heimili heimilanna, móðurkviðinn, þaðan sem við öll komum og þangað sem okkur ‘alla’ langar (líkt og vanalega miðar Freud kenningar sínar við karla), jafnframt því að þessum stað fylgir óttinn mikli, sem er einskonar stef við geldingaróttann, en það er óttinn við að vera lifandi grafinn. (Samkvæmt þessu fela samfarir alltaf í sér ókennileika fyrir karlinn.) Hér birtist síðan ákveðinn samsláttur húss/heimilis og konu, þarsem líkami konunnar er myndhverfður í húsi og þetta tengist svo aftur vangaveltum um heimilið og fjölskylduna, en eins og áður sagði er vinsælt að túlka draugagang sem fjölskylduvandræði; eitthvað er rotið við fjölskyldusamsetninguna.

Grunnkenning Freuds í þessari grein er sú að hið kunnuga verður ókennilegt þegar það snýr aftur: það sem við höfum bælt (til dæmis þrána eftir að skríða aftur upp í legið, komast ‘heim’) kemur aftur í ókennilegu formi; og hann tekur dæmi um leikföng sem við álítum lifandi þegar við vorum börn, en þegar við sem fullorðin sjáum gerviveru hreyfast fáum við óþægindatilfinningu, því það minnir á þessa gömlu hugmynd, sem við höfum nú hafnað eða bælt. Kannast ekki allir við það að horfa á gínu og halda að hún hafi hreyft sig? eða finnast hún vera of eðlileg? Þannig gengur kenning Freuds út á að það sem stendur manni næst er uppspretta óhugnaðar, en ekki hið fjarlæga, óþekkta eða óvænta; ókennileikinn skapast þegar hið kunnuglega snýr aftur í nýju formi, laust úr viðjum bælingar breytist það í óhugnað.

Hrafnkell

Myndirnir á sýningunni í Nýlistasafninu nú í febrúar og mars voru fimm og sýna hús sem eru mislangt komin í byggingu. Eitt virðist fullklárað, á annað vantar bara svalir, hin eru frumstæðari, utan um sum er enn slegið timbri, veggirnir nýsteyptir og mótar fyrir gluggum. (Það er allt önnur tilfinning að sjá mótatimbur og steinsteypu á nýju húsi og gömlu: nú er verið að gera upp húsið mitt og það er einmitt slegið timbri, en það er allt annað: ég upplifi þetta sem aðhlynningu, svona eins og að hlúa að sjúklingi, húsið mitt er veikt og það þarf að lækna það. En má þá ekki líta svo á að sperrurnar um hús Hrafnkells séu minjar um návist fólks, fólks sem er að taka þátt í uppvexti húsanna, skapa þau.) Myndirnar eru mjög formfastar, sjónarhornið er beint og mér liggur við að segja ferkantað og húsin stilla sér upp í miðjum myndfletinum. Einmanaleikinn áðurnefndi felst í því að umhverfið er eyðilegt, á sumum myndum sjást önnur hús í fjarska, en fólk er hvergi sýnilegt. Myndirnar, sem eru allar í lit, eru stórar og bjartar, næstum tærar í því sem við þekkjum strax sem íslenska birtu, og í því ljósi má skilja þær sem hugleiðingu um uppbyggingu borgarinnar á undanförnum árum, hina eilífu leit íslendingsins að íbúð, húsi, sem stöðutákni; þörfinni fyrir að eiga sitt hús, byggja sitt hús. (Byggir fólk lengur eins brjálæðislega og það gerði hér fyrir tuttugu-þrjátíu árum? Eða er þetta liðin tíð?) Út af fyrir sig kalla þessar pælingar um húsbyggingakapphlaup landans á freudískar vangaveltur um húsið sem táknmynd hins heimilislega: fjölskyldan er ekki til án húss. En það er þó annað í þessum myndum sem snertir ókennileikann: hvað er húsið án íbúa? Autt hús er einmitt hin klassíska uppspretta óhugnaðar í hrollvekjunni: en það eru hús sem hafa verið yfirgefin, hús þarsem voðalegir atburðir hafa gerst, hús sem eru hlaðin minningum og eru ókennileg vegna þess. Ég gleymi aldrei minni fyrstu upplifun af Írlandi: þegar ég gekk um götur miðborgar Dyflinnar voru auð hús svo víða, yfirgefin og í niðurníðslu, slegið fyrir glugga, garðurinn eins og ruslahaugur. Ég var rétt búin að venjast þessu þegar ég heimsótti Belfast og komst að því að þar var ástandið enn verra. Auðvitað sögðu þessi auðu hús sína sögu um þjóðfélagsástand, fátækt og átök, en fyrir íslendinginn, vanann því að húsnæði væri næstum heilagt, var þetta óþægilegt. En hvað með hús sem enginn er enn fluttur inní: kalla þau ekki á enn ókennilegri ókennileika, ef svo má að orði komast. Þau eru einhversstaðar á sviði hins óræða – draumsins – eru ekki orðin að veruleika enn, þau eru ‘ekkert’ án sinna íbúa. Eða allavega ekki hús, heimili, heldur bara byggingar, mótatimbur, steinsteypa og gler. Jón B.K. Ransu segir í Lesbók Morgunblaðsins, 28. febrúar 2004, að Hrafnkell hafi “lengi unnið með samspil hins manngerða og náttúrunnar”. Þetta mætti einnig orða þannig að Hrafnkell fjalli um skil og samspil hins lífræna og ólífræna, eða lifandi og ólifandi, í verkum sínum. Og þessi auðu hús draga einmitt þessi skil fram og velta þeim upp á marga vegu: það er ekki bara hin freudíska tákngerfing húsa og kvenna/fjölskyldu heldur einnig sá ókennileiki sem birtist þegar hinu lífræna og ólífræna slær saman. Eins og dæmið með leikföngin, nema öfugt: það sem okkur finnst að eiga að vera lifandi, húsið, heimilið, fjölskyldan, er það ekki og af því skapast – alveg einstök tilfinning. Það fer undarlegur hríslingur um áhorfandann, sem hann getur ekki skilgreint vel, því þetta er jú svo hversdagslegt, hús í byggingu? Húsið, svo ég haldi áfram ótrauð inn á frekari fræðilegar brautir, er í raun og veru sæborg, vera sem er samsett úr lífrænum og ólífrænum efnum: íbúum og byggingunni. Sem slíkt er húsið ókennilegt, því sæborgin sem samsett vera, utan hefðbundinna tvíhyggjuskilgreininga lífs og ólífs, er alltaf uppspretta ókennileika (leikföngin muniði), en þegar þessi samruni – sem við eru þrátt fyrir allt orðin vön – er rofinn magnast ókennileikinn.

Á sama hátt – en samt annan – eru ruslapokamyndirnar frá götum Lundúnarborgar merki um rofin tengsl, sem þó geta aldrei fyllilega rofnað. Líkt og húsin, stilla ruslapokarnir sér bústnir upp í miðjum og mannauðum myndfleti, og kalla á vangaveltur um borgarmenningu. Myndirnar eru partur af sýningu á verkum Hrafnkells á Safni (Laugavegi 37), sem hófst í febrúar og lýkur í apríl. Þær eru sex talsins og sýna ruslapoka úti á götuhornum eða uppvið hús og verslanir. Ruslapokarnir birtast í ýmsum litum, rauðum, appelsínugulum, grænum, hvítum og svo hinum hefðbundna svarta. Í bakgrunni sumra sjáum við borgarlandslag á fleygiferð, aðrir eru í kyrrara og eyðilegra umhverfi. Við suma pokana liggur einmanalegt rusl, plastglas eða servíetta, eins og það hafi oltið upp úr pokanum eða verið hent í hrúguna af tilfallandi vegfaranda. Myndirnar eru ekki eins formfagrar og húsamyndirnar, það er ekki þetta fullkomna samspil skurðlína og ferhyrninga, þær eru órólegri í byggingu, enda ruslið merki hinnar fullkomnu og endalausu óreiðu. Þó er, þegar nánar er að gáð, samskonar myndbyggingarhugsun í myndunum, lína götu eða húsveggjar sem myndar láréttan skurð bakvið alla pokana. En rusl er eitthvað sem við viljum ekki skoða, ekki einu sinni sjá, bókstaflega, því við gerum allt til að koma því úr augsýn, felum ruslafötur undir borðum og inni í skápum, hendum ruslapokum út í tunnu sem er falin bakvið hús – í borgum eins og London eru ruslapokar settir út á gangstétt á ákveðnum tímum bara til að vera látnir hverfa. Ruslið er önnur birtingarmynd sæborgarinnar, skilanna milli hins lífræna og ólífræna: það er við, en samt ekki, ruslið er líf okkar, afleiðing lífs okkar, það sem við viljum losna við úr lífi okkar. Fyrir Freud er sjálfsverund okkar skipt upp og því erum við mótsagnakennd; og stöðugt í leit að jafnvægi. Fyrir Júlíu Kristevu sem vinnur með kenningar Freuds er þetta jafnvægi ómögulegt, því sjálfsverund okkar verður einmitt til í mótsögninni: hún verður til í því stöðuga ferli sem einkennir allt líf okkar, því að reyna að varpa ruslinu, úrgangnum, úrkastinu, frá okkur í þeim tilgangi að skapa okkur tæra – hreina – sjálfsmynd. Ruslið, úrgangurinn sem er hluti af okkur, en þó ekki, er þannig samkvæmt kenningu Kristevu uppspretta hryllings, óhugnaðar, ókennileika jafnvel. Ruslið er því hin hliðin á húsinu: það sem á þar ekki heima, það sem er óheimilislegt, en er um leið afleiðing af sæborgar(a)legu sambandi okkar við húsið. Ruslapokarnir þarsem þeir standa fremur einmana úti á götu eru þrútnir af okkur, lífi okkar, þeir geyma leyndardóma heimilisins, og eru heimild um alla okkar heimilislegu siði: þar snúa bökum saman allt of háa vísanótan fyrir fötunum sem þú hefur ekki efni á og segir öllum að kosti miklu minna og pakkningin utan af morgunkorninu sem er jú svo heilsusamlegt.

Allt undirstrikast þetta svo í tæknilegri hlið listaverksins: ljósmyndinni. Ljósmyndin hefur í gegnum sögu sína borið með sér ákveðna hugmynd um heimildagildi: ljósmyndin er hin sannleiksbæra ímynd, sönnunargagn; ljósmyndin bara er, hún sýnir það sem augað/linsan nemur. En þetta er auðvitað bara eins og hvert annað bull: líkt og augað síar úr og sér sumt og ekki annað, rammar linsan inn og fangar sumt og ekki annað. Þegar myndin er tekin er hún mögulega spurning um ákveðna ‘heimild’ að grípa hús/rusl á filmu. En síðan eru myndirnar unnar í tölvu og í því ferli breytast þær í myndverk, listamaðurinn vinnur þær eins og málari. Roland Barthes sem skrifaði heilmikið um ljósmyndir sagði að það væri tæknin sem gerði ljósmyndina að hinni sannleiksbæru ímynd. En hér er það öfugt, það er tæknin sem fjarlægir ljósmyndina sannleikanum, mótar hana og ummyndar. Barthes hefði ábyggilega fundist þetta fremur ókennilegt alltsaman, hin heimilislega heimild er orðin að einhverju öðru. En nú er ég ósanngjörn gagnvart Barthes sem einmitt fjallaði svo mikið um það að ljósmyndin er tækni augnabliksins, og geymir því alltaf í sér bæði framtíð og fortíð: myndirnar af húsunum og ruslapokunum kalla einmitt á svo einkennileg viðbrögð – alveg einstök tilfinning – því þær stilla upp fyrir okkur, frysta frammi fyrir okkur, einhverju sem er í raun ferli: húsin á myndunum, svona dásamlega auð og ófullnægð, eru í dag fullbyggð, full af fólki og minningum og á sama hátt – en þó annan – er þetta rusl komið út á ruslahauga, endurunnið, grafið, tvístrað eða kramið. Fyrir og eftir: framtíðin býr í húsunum, fortíðin í ruslinu.

Því ég er nefnilega ekki að segja að ljósmyndir Hrafnkells Sigurðssonar séu hryllingsmyndir, þó ég máti við þær kenningar um ókennileika og hroll; tilfinning ókennileikans er ekki eitthvað sem tilheyrir grárri forneskju freudísks feðraveldis á fyrstu áratugum tuttugustu aldar, sæborgin er dæmi um það hvernig þessi tilfinning heldur áfram að finna sér ný form og nýjar birtingarmyndir. Er þá allt ókennilegt: já, á einhverjum tímapunkti í lífi þess. Kannski. Förum ekki út í það, skoðum frekar hvað þessi tilfinning gerir við okkur sem áhorfendur listaverka. Hélène Cixous (svo ég droppi einu nafninu enn) segir að kenning Freuds um ókennileikann snúist, þegar öllu er á botninn hvolft, um dauða. Ókennileikinn minnir okkur á dauðleikann og er þessvegna ókennilegur. Er það tilfinningin sem ég upplifi? Ekkert endilega, þó vissulega minni bæði óbyggð hús og ruslapokar mig á hverfulleika tilverunnar og allt það. En það svarar ekki spurningunni um fegurðina, ekki gleyma því að myndirnar eru fallegar; ruslapokamyndirnar minntu mig á árstíðamálverk, glampandi rauðir ruslapokar með jólaljós í baksýn, hvítir pokar eins og snjór, grænir fyrir vorið, appelsínugulir fyrir sumarið og þeir svörtu fyrir gráblátt stórborgarhaustið. Allar kenningar um hrollvekjandi hrísling ókennileikans eru sammála um að í hryllingnum búa ekki síður tilfinningar heillunar og hrifningar en viðbjóðs og ótta. Það er málið. Það sem er bara skelfilegt er bara skelfilegt; hrollvekjan, hryllingurinn býr yfir miklu fleiri blæbrigðum og er því alltaf knúinn mótsögnum og togstreitu. Og sem slíkur þá hreyfir ókennileikinn við okkur á svo margan hátt, hann snertir við einhverju innra með okkur sem opnar okkur sýn inn í sjálf okkur (heimili okkar, úrgangurinn okkar) og gefur okkur jafnframt nýja sýn á umhverfi okkar og það hvernig við skynjum það. Þetta er jú markmiðið hjá Freud og freudistum: allt endurspeglast til baka á okkur sjálf, segir okkur eitthvað um okkur og okkar samsettu sjálfsverund.

Myndir Hrafnkells sýna áhorfandanum inn í tvo heima – og jafnvel fleiri. Hið ofurkunnuglega form ljósmyndarinnar verður ókennilegt í tæknilegri meðhöndlun; í stað raunsæis skapast einhverskonar ofurraunsæi sem áhorfandinn finnur sig knúinn til að stíga inní og máta sig við. Þannig kalla myndir Hrafnkells Sigurðssonar fram margar og mótsagnakenndar tilfinningar sem endurspeglast í viðfangsefni hans og myndbirtingu þess: mörk, mót, millibilsástand, sem ljósmyndin gerir varanlegt, í augnablik.

eftirskrift:

Þessi grein er sprottin upp úr spjalli listamannsins og greinarhöfundar, um verk þess fyrrnefnda og fyrirlestur þeirrar síðarnefndu um Freud og ‘das unheimliche’. Og Hrafnkell spurði: er ekki eitthvað skylt með þessum ókennilegu heimilapælingum Freuds og húsamyndunum mínum?

heimildir:
Barthes, Roland, “Rhetoric of the image”, í Image, Music, Text, þýð. Stephen Heath, London, Fontana 1977.
Barthes, Roland, Camera Lucida: Reflections on Photography, þýð. Richard Howard, New York, Hill and Wang 1981.

Cixous, Hélène, “Fiction and Its Phantoms: A Reading of Freud’s Das Unheimliche”, New Literary History 7:3, 1976, pp. 525-548.
Freud, Sigmund, “The Uncanny” (1919), í Art and Literature, vol. 4, The Pelican Freud Library, þýð. Jame Strachey, ritstj. Albert Dickson, Harmondsworth, Penguin 1988.
Jón B.K. Ransu, “Að skilgreina sig og umhverfið”, í Lesbók Morgunblaðsins, 28. febrúar 2004.
Kristeva, Julia, Powers of Horror: An Essay on Abjection, þýð. Leon S. Roudiez, New York, Columbia University Press 1982.

Úlfhildur Dagsdóttir